Achtergrond

Het aantal gevallen van Femicide (vrouwen die vermoord worden door hun (ex)partner) is in Nederland hoger dan in menig ander land. Volgens officiële cijfers van de politie zijn dit er gemiddeld 26 per jaar. Andere instellingen, zoals Atria (kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis) melden hogere cijfers. Per acht dagen wordt er een vrouw om het leven gebracht door een (ex) partner (Atria 2024).

In Europees verband scoren Italië, Frankrijk en met name Spanje wat dit betreft veel beter. In dit laatste land werd al in 2004 een wet aangenomen waarmee erkend is dat vrouwen meer risico lopen in relaties en recht hebben op bescherming.

Femicide is in Nederland op de kaart gezet door Renée Römkens (emeritus hoogleraar gendergerelateerd geweld, UVA).

In een interview met Saskia Belleman zegt Renée Römkens over deze hogere cijfers dat vrouwenrechten “de kanarie in de kolenmijn” zijn (in: ’Zij is van mij’,  2025) In Nederland overheerst de mentaliteit dat ‘gender’ geen rol speelt, dat iedereen gelijk is en als er twee vechten er twee schuld hebben. Denk aan de uitspraak van minister De Jonge dat ‘gender’ een ’ jeukbegrip’ is en vermeden moet worden. Op 3 augustus j.l. organiseerde Dolle Mina een protestmars in Rotterdam om een tegengeluid te bieden tegen de heersende vrouwenhaat en om te eisen dat de overheid femicide sneller en effectiever gaat bestrijden (VK, 31-7)

Verwarrende term

Hoewel het een grote stap in de goede richting is naar gerichte aandacht en effectief beleid is de term ‘femicide’ ook verwarrend. Het betreft namelijk geen eerwraak (waar mannelijke leden van de familie aangedaan ‘onrecht’ moeten ‘rechtzetten’,)  het betreft ook geen ‘crimes passionnels’ waarbij de man in een vlaag van verstandsverbijstering toeslaat. En het betreft wél de vrouwen die door een man worden vermoord die graag hun partner zou willen zijn maar door de vrouw niet gewenst is. Deze categorie valt in de statistieken die de politie sinds enkele jaren bijhoudt vaak weg: er is namelijk geen sprake van een relatie en valt onder een ‘gewone’ moord.

Rode schoenen

Op 8 maart 2024 stonden er op de Dam in Amsterdam 44 paar rode hakken en schoenen, gedoneerd door burgemeester Femke Halsema en Amsterdamse raadsleden als symbool voor de 44 jaarlijks omgebrachte vrouwen door hun partners. In 2025 volgde Rotterdam met dezelfde kunstmanifestatie. In Belgie doorbreekt fotografe Eve-Anne de stilte rond femicide met een aangrijpende expo met 232 rode schoenen en foto’s van getroffenen en nabestaanden, van sinds 2017 vermoorde vrouwen door hun (ex)partner.

In Canada en Alaska waarschuwen al jaren grote borden op de Trans Alaskan Highway voor het verdwijnen  en vermoorden van vrouwen.  Met name indigenous vrouwen worden het slachtoffer. In 2010 werd protestactie ‘red dress day’ gestart, geïnspireerd door kunstenares Jaime Black uit Winnipeg. Sindsdien is 5 mei de dag waarop slachtoffers herdacht worden. Er worden rode jurken in bossen gehangen, aan gebouwen en aan standbeelden van heersers.

In de UK verscheen in 2022 het boek ‘In control’ door voormalig politieagent en hoogleraar criminologie Jane Monckton Smith. Na jarenlange ervaring en onderzoek ‘op de werkvloer’ kon zij een patroon distilleren met daarin een aantal stadia die het risico op ernstig geweld en moord kunnen voorspellen.. Over grote aantallen blijkt het patroon beangstigend duidelijk: veel aandacht en attentie in het begin van de relatie, daarna isolatie (in de naam der liefde) en dwang. Mechanismen als gaslighting en verwijdering van vriendinnen en familie brengen de vrouw in verwarring en doen haar aan het twijfelen aan zichzelf. Ze raakt vervolgens steeds meer verstrikt in een relationeel web van dwang  rond seks, middelen, exclusieve aandacht.  De bedreigingen worden heftiger maar blijven subtiel: de buitenwereld merkt zelden iets buitensporigs. De potentiële daders zijn immers vaak charmant en populair.

Naarmate de vrouw zich meer gaat verzetten en beschermen neemt de dreiging en het geweld toe. Wanneer zij de relatie definitief wil verbreken is het risico op moord maximaal.

Expositie White dress, red shoes

In het najaar van 2023 publiceerde NRC een artikel over dit patroon vergezeld met de portretten en geschiedenissen van enkele tientallen de afgelopen jaren vermoorde vrouwen wier familieleden de foto’s en verhalen wilden delen.

Uit dit artikel hebben wij, Marie-Louise Meuris en Angeline Donk, de Damesmeisjes, de namen en portretten overgenomen voor ons kunstwerk. Als eerbetoon aan de vermoorde vrouwen, die vaak vele tevergeefse noodsignalen uitzonden naar politie en hulpverlening.

De bruidsjurk met de geborduurde namen als symbool voor het relationele verband en de suggestie van veiligheid en zorg, de schoenen voor de dramatische afloop en de (Boeddhistische) thangka vorm van de geborduurde portretten als blijvende herinnering aan de vrouwen.

Wij nodigen jullie allen uit op onze expositie in Loods 6 in Amsterdam, van vrijdag 5 september tot en met zondag 8.